Zgodnie z art. 439 ustawy Pzp, w przypadku umów zawartych na okres dłuższy niż 6 miesięcy, obowiązkiem zamawiających jest określenie zasad, przy których będzie możliwa zmiana wysokości wynagrodzenia należnego wykonawcy w sytuacji zmian cen materiałów lub kosztów związanych z realizacją zamówienia. Zamawiający zobowiązany jest więc określić w umowie w jakich okolicznościach może dojść do waloryzacji wynagrodzenia, od którego terminu będzie ona możliwa, sposób zmiany wynagrodzenia i metodę przeliczenia, liczbę okresów waloryzacyjnych oraz maksymalną granicę wartości zmiany wynagrodzenia. Celem klauzul waloryzacyjnych jest przywrócenie stanu równowagi ekonomicznej między stronami umowy, która została zachwiana przez określone zdarzenia mające miejsce w trakcie jej realizacji, dlatego klauzule waloryzacyjne nie mogą być iluzoryczne.
Wprowadzając obowiązek ustanowienia klauzuli waloryzacyjnej w umowie, ustawodawca pozostawił swobodzie zamawiającemu możliwość doprecyzowania jej elementów. Dostosowanie cen materiałów i kosztów wykonania zamówienia do ich rzeczywistych wartości zmniejsza ryzyko nienależytej realizacji świadczenia. Należy również zauważyć, że wykonanie obowiązku z art. 439 ustawy Pzp powinno odbywać się z uwzględnieniem charakteru danego przedmiotu zamówienia oraz możliwości finansowych zamawiającego w sposób nieprowadzący do wypaczeniu celu przepisu 439 ustawy Pzp (zob. wyrok z dnia 10 września 2021 r., KIO 2355/21).
W wyroku z dnia 31 stycznia 2023 r., KIO 134/23 Krajowa Izba Odwoławcza uznała, że dynamika zmiany cen na rynku nie oznacza, że ryzyko związane ze zmianą cen materiałów lub kosztów nie może zostać rozłożone między obie strony umowy o zamówienie publiczne. Ryzyko takie powinno zostać zatem uwzględnione przez wykonawcę w cenie ofertowej. Wykonawca jako profesjonalista na podstawie własnego rozeznania, wiedzy, analizy trendów co do kierunków wzrostu cen czy też ich stabilizacji powinien oszacować koszty realizacji zamówienia i złożyć ofertę odzwierciedlającą uwarunkowania rynkowe.
Określany w umowie sposób ustalania zmiany wynagrodzenia może być oparty o wskaźnik zmiany ceny materiałów lub kosztów, w szczególności wskaźnik ogłaszany w komunikacie Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego lub inną podstawę, w szczególności wykaz rodzajów materiałów lub kosztów, w przypadku których zmiana ceny uprawnia strony umowy do żądania zmiany wynagrodzenia (art. 439 ust. 2 pkt 2 ustawy Pzp). Ustawodawca pozostawił zatem zamawiającym swobodę co do sposobu określenia zmiany wynagrodzenia, który nie musi być oparty o wskaźniki Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego. Z przepisu art. 439 ust. 2 pkt 2 ustawy Pzp nie można jednak wyprowadzić wniosku, że zamawiający powinien być obarczony ryzykiem związanym ze zmianą cen materiałów lub kosztów w pełnym zakresie. Przeczy temu treść art. 439 ust. 2 pkt 4 ustawy Pzp, który stanowi, że w umowie o zamówienie publiczne zamawiający obowiązany jest wskazać maksymalną wartość zmiany wynagrodzenia, jaką dopuszcza zamawiający w efekcie zastosowania postanowień o zasadach wprowadzania zmian wysokości wynagrodzenia.