Zmiana wynagrodzenia wykonawcy na podstawie art. 455 ust. 1 pkt 4 ustawy Pzp wymaga wykazania, że konieczność zmiany umowy, w tym w szczególności zmiany wysokości ceny, spowodowana jest okolicznościami, których zamawiający, działając z należytą starannością, nie mógł przewidzieć, o ile zmiana nie modyfikuje ogólnego charakteru umowy a wzrost ceny spowodowany każdą kolejną zmianą nie przekracza 50% wartości pierwotnej umowy. Przez niemożność przewidzenia okoliczności stanowiących podstawę zmiany umowy nie należy rozumieć okoliczności (zdarzenia) nieprzewidywanego przez strony, lecz zdarzenia, którego wystąpienie w normalnym toku rzeczy było mało prawdopodobne, przy czym taka niemożność przewidzenia określonych zdarzeń przez zamawiającego powinna być określona w sposób obiektywny.
Okolicznościami, których zamawiający, działając z należytą starannością, nie mógł przewidzieć są również zjawiska losowe, a więc zdarzenia o charakterze nieprzewidzianym, nagłym i niezależnym od woli zamawiającego jak klęski żywiołowe, katastrofy, awarie, niespodziewane wypadki, epidemie, pandemie, zagrożenie epidemiczne, nagłe zmiany w prawie, nadzwyczajny wzrost cen materiałów i kosztów pracy oraz inne zdarzenia wykraczające poza normalne warunki życia gospodarczego i społecznego.
Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 listopada 2008 r., III CSK 184/08 uznał, że: „Niewątpliwie gwałtowny wzrost cen materiałów i usług budowlanych po długim, blisko 10-letnim okresie ich stabilizacji, może być uznany za nieprzewidywalną – w chwili zawierania umowy – okoliczność uzasadniającą zmianę wynagrodzenia ryczałtowego określonego w umowie zawartej w reżimie przepisów tej ustawy, obowiązujących przed jej wzmiankowana nowelizacją.”
Nadzwyczajny wzrost cen, spowodowany okolicznościami, których zamawiający, działając z należytą starannością, nie mógł przewidzieć (np. konflikt zbrojny, pandemia), uzasadnia zmianę umowy na podstawie art. 455 ust. 1 pkt 4 ustawy Pzp, jeśli ma rzeczywisty wpływ na należyte wykonanie umowy. W takim przypadku zamawiający może dokonać zmiany koniecznej, to jest takiej, która jest wymagana w celu prawidłowego wykonania umowy zgodnie z jej warunkami, zakłóconymi przez takie okoliczności. Zmiana umowy wskutek wystąpienia nadzwyczajnego wzrostu cen może polegać na jednorazowym podwyższeniu wynagrodzenia, rekompensującym już powstałe skutki tego wzrostu lub na wprowadzeniu do umowy klauzuli waloryzacyjnej zmieniającej dotychczasowe postanowienia umowy, przewidującej cykliczną zmianę ceny (wynagrodzenia). Będzie to uzasadnione w przypadku, gdy w chwili zmiany wynagrodzenia na podstawie art. 455 ust. 1 pkt 4 ustawy Pzp można przewidzieć, że wskutek wystąpienia okolicznościami, których zamawiający, działając z należytą starannością, prawdopodobne są dalsze zmiany cen.
Zmiana wynagrodzenia wykonawcy na podstawie art. 455 ust. 1 pkt 4 ustawy Pzp wymaga wykazania, że wystąpienie zdarzenia nieprzewidywalnego powoduje konieczność zamiany umowy. Zamawiający w każdym przypadku musi ocenić czy wystąpienie okoliczności, których działając z należytą starannością, nie mógł przewidzieć rzeczywiście wpływa na realizację umowy w taki sposób, że konieczna jest jej zmiana. Zamawiający powinien również ustalić, jaki będzie konieczny zakres zmiany umowy, w związku z wystąpieniem okoliczności, których działając z należytą starannością, nie mógł przewidzieć.